سه تقریر رقیب درباره مدرنیته (خروج، اعتراض، وفاداری)

مدرنیته در طول چند قرن اخیر و از خلال رخدادهایی مانند رنسانس، اصلاح دینی، روشنگری و انقلاب صنعتی ظهور و بروز یافته است. مدرنیته در مقام یک نظم جدید چنان در زندگی بشری تحول آفرین بوده که به هیچ وجه نمی توان از نظم مدرن و سمت و سوهای مختلفی که خلق کرده غفلت ورزید. با گذشت چندین قرن از حدوث تجدد، در زمانۀ معاصر مدرنیته همچنان «مذهبِ مختار» و دارای کارکرد به حساب می آید و به رغم تمامی مخالفت ها و برخوردهای ایدئولوژیک با آن، هنوز هیچ نظم و جهان بینی دیگری نتوانسته چیزی ورای نظم مدرن تأسیس و آن را منسوخ نماید. همچنان شور و شوق فراوانی برای مدرنیته و ابعاد مختلف آن در بسیاری از جوامع معاصر وجود دارد. صدای بهار عربی و شعار آزادی خواهی، دموکراسی خواهی و دیکتاتورستیزی جوانان عرب هنوز طنین انداز است، که خود گواهی روشن بر مدرنیته خواهی در بسیاری از جوامع پیرامونی است. به نظر می رسد ما انسان های معاصر همچنان باید به نظم مدرن بیندیشیم و البته با نگاهی انتقادی امکانات و چالش های آن را بررسی کنیم. دامنۀ وسیع سنت انتقادی نسبت به مدرنیته مؤید این موضوع است که احتجاجات در باب مدرنیته، هم برای زندگی بشری و هم برای حوزۀ اندیشۀ سیاسی، خطیر و حیاتی است.
از این منظر، این کتاب، می خواهد این داستان فکری را بیان کند که چگونه مواجهۀ متفکران معاصر غربی با مدرنیته، از رویکرد سه وجهی «خروج»، «اعتراض» و «وفاداری» حکایت می کند. اندیشه های فوکو، لیوتار، اشتراوس، مک اینتایر، هابرماس و راولز، این رویکرد سه وجهی را نمایندگی می کنند. شش متفکر منتخب در این اثر طیفی از مواضع فلسفی، سیاسی و اخلاقی را مطرح و نمایندگی کرده اند و به ما نشان خواهند داد که چگونه مدرنیته به مثابه یک «متن» مورد تفاسیر مختلف و متفاوتی قرار گرفته است. در واقع، هدف اصلی این اثر بررسی نسبتی است که هر یک از متفکران مذکور با مدرنیته و صورت بندی فکری، سیاسی و اخلاقی آن برقرار می کنند تا اندیشۀ انتقادی در درون گفتمان مدرنیته بازسازی شود. نویسنده اثر معتقد است ما نباید در مواجهه با مدرنیته صرفاً به قرائتی واحد یعنی قرائت پسامدرنی متفکرانی چون فوکو، لیوتار و امثالهم برای غلبه بر معضلات آن بسنده کنیم، چرا که نظریات رقیب در اندیشۀ سیاسی و اخلاقی معاصر راه ها و تقریرهای متفاوتی پیش روی ما می نهند و دریافتن این نوع راه ها به این موضوع بستگی دارد که ما با چه عینکی به جهان پیرامونمان و از جمله جهان مدرن بنگریم. چنین راه هایی ما را وامی دارد به امکان ها و انتخاب های متفاوت در مواجهه با عصر مدرن بیندیشیم و بکوشیم به جای تفسیر تک وجهی از مدرنیته به تفاسیر دیگر از این پدیدار عظیم روی آوریم. تفاسیر مختلفی که هر یک در مواجهه با مدرنیته دیدگاه ها و استدلال های متعارضی را مطرح ساخته اند. برای نمونه، برخی دیدگاه ها مانند دیدگاه های انتقادی یورگن -هابرماس و جان راولز ضمن نقادی عقل مدرن هنوز به پتانسیل های رهایی بخش عقل در دست یابی به آزادی، رهایی و عدالت امیدوارند. برخی دیگر از متفکران معاصر مانند لئو اشتراوس و السدیر مک اینتایر نیز در تلاش اند از گذشته های دور و آنچه در یونان باستان گذشته برای بحران زدایی از مدرنیته مایه بگذارند. به هر شکل، بررسی و شناخت چنین نقدهایی که بر سر معنا، ماهیت و صورت بندی سیاسی و اخلاقی مدرنیته پدید آمده است، بخشی از منطق اصلی اثر حاضر است.
با این اوصاف، اگرچه هرگونه تلاشی برای حضور در داستان مدرنیته، به گونه ای انعطاف ناپذیر، غرب محور است و فرهنگ ها و تاریخ های دیگر از ایفای نقشی مثبت در تأسیس مدرنیته ناتوان هستند، اما ما ایرانیان از این حق برخورداریم دریابیم در طول بیش از یک قرن اخیر چه برخوردی با مدرنیته داشته ایم و سهم و جایگاه ما از این نظریه ها چیست؟. به عبارت دیگر، مسأله این است که «ما کیستیم» و از حیث هویتی و هستی شناختی در کجای این جهان قرار داریم و در مواجهه با مدرنیته دارای چه شرایطی بوده و هستیم. از این‏رو، در راستای شناخت مدرنیته و ناخرسندی های آن و درک صحیح از دیدگاه های انتقادی معاصر پیرامون دنیای مدرن، در مؤخرۀ کتاب مطالبی در خصوص روشنفکران ایرانی و سه تقریر رقیب دربارۀ مدرنیته ارائه شده است. نویسنده تلاش نموده تا از دیدگاه های نظری که در اندیشۀ متفکران معاصر غربی ارائه شده است، تا حد امکان چارچوبی مشخص و متفاوت برای تحلیل و ارزیابی مواجهۀ فکری روشنفکران معاصر ایرانی با مدرنیته و نگرش های انتقادی علیه آن فراهم سازد. در مطالب مختصرِ مؤخره سعی شده است این موضوع تا حدی روشن شود که روشنفکران ایرانی معاصر مانند احمد فردید، داریوش شایگان، سیدحسین نصر، عبدالکریم سروش، رضا داوری اردکانی، بابک احمدی، فرهنگ رجایی و… در این تفسیر سه وجهی در کجای داستان قرار می گیرند و فهم آنان از مدرنیته و ناخرسندی های آن به چه شیوه های قابل دسته بندی است. به سخن دیگر، تلاش نویسنده آن است تا دریابد آیا منطق مشترکی میان روشنفکران و متفکران ایرانی با متفکران غربی در نقد مدرنیته وجود دارد؟. یافتن پاسخی مناسب برای این پرسش نویسنده را به دنیای پرماجرای روشنفکری ایرانی در چند دهه اخیر تا امروز رهنمون ساخته است.
به هر شکل، ناگزیریم به حکمتِ سنخیت هر مطلب و موضوعی برای خوانندۀ فارسی¬زبان و بالاتر از آن برای جامعۀ ایران فکر کنیم. باید به سنخیت و چفت و بست این نوع موضوعات با فرهنگ و جامعه خودمان بیاندیشیم، زیرا آیندۀ انسان ایرانی نیز به میزان زیادی بستگی به تعمیق و گسترش آگاهی از دستاوردهای جهان مدرن و مزایا و ناخرسندی های آن دارد. نویسنده امیدوار است این ماجراجویی فکری برای محققان این حوزه ارزشمند و قابل توجه باشد و تمامیِ این کنکاش های فکریِ روشنفکران، اهالی علوم انسانی و بالأخص شاغلان عرصۀ دانش سیاسی زمینه ساز ارتقاء زندگی مدنی، مادی و اخلاقی شهروندان ایرانی باشد. سخن آخر اینکه هر محققی که می خواهد درکی از مدرنیته و گله مندان آن و همچنین جایگاه این نوع مباحث در حوزۀ روشنفکری معاصر ایران را دریابد، می تواند از مطالب این اثر بهره مند گردد. خواندن این کتاب به اساتید، محققان و دانشجویان رشته های مختلف علوم انسانی و علاقه مندان به «نظریات جدید در علم سیاست» پیشنهاد می شود.